اخلاق؛ روح جامعه و رمز موفقیت انسان
اخلاق یکی از مهمترین عوامل شکلگیری روابط سالم در زندگی فردی و اجتماعی است. بسیاری از موفقیتها و شکستهای انسان، چه در خانواده و چه در محیط کار و مسئولیتهای اجتماعی، به نوع رفتار او با دیگران برمیگردد. گاهی یک برخورد نرم و محترمانه راهی را باز میکند که با دستور و اجبار باز نمیشود و گاهی یک تندی یا بیاعتنایی، رابطهای را که سالها شکل گرفته، از میان میبرد.
قرآن کریم در آیه ۱۵۹ سوره آلعمران، یکی از ویژگیهای مهم پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله را چنین بیان میکند:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ.»
به رحمت الهی با مردم نرم شدی و اگر تندخو و سختدل بودی، از اطراف تو پراکنده میشدند.
(قرآن کریم، سوره آلعمران، آیه ۱۵۹)
این آیه یکی از دلایل موفقیت پیامبر در هدایت جامعه را نشان میدهد. پیامبر با مردم زندگی میکرد، سخن آنان را میشنید، خطاهایشان را تحمل میکرد و با روحیات گوناگون آنان روبهرو بود. چنین مسئولیتی بدون سعه صدر و خوشرفتاری پیش نمیرفت.
کسی که با مردم سروکار دارد، نمیتواند انتظار داشته باشد همه مطابق میل و سلیقه او رفتار کنند. آدمها خلقوخو و انتظارات متفاوتی دارند. بعضی انتقاد میکنند، بعضی توقع زیادی دارند، بعضی هم در گفتار و رفتار خود تند میشوند. کسی که مسئولیت اجتماعی دارد، باید بتواند این تفاوتها را مدیریت کند و در برابر هر برخوردی، واکنش شتابزده نشان ندهد.
اخلاق، شرط موفقیت در کار با مردم
کار اجتماعی بدون صبر و تحمل دشوار است. هرچه دامنه ارتباط انسان با مردم گستردهتر باشد، بیشتر با اختلاف نظر و تنوع رفتار روبهرو میشود.
مدیر، معلم، پدر و مادر، روحانی، فعال فرهنگی، مسئول اجتماعی و هر کسی که با جمعی از مردم ارتباط دارد، به خوشاخلاقی و سعه صدر نیاز دارد. اگر رفتار انسان خشن و تحقیرآمیز باشد، حتی حرف درست او هم ممکن است شنیده نشود.
رفتار پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نمونه روشنی از همین حقیقت است. مردم در کنار آن حضرت احساس امنیت و آرامش میکردند و همین اخلاق، دلها را به او نزدیک میکرد.
در سیره امیرالمؤمنین علی علیهالسلام نیز همین موضوع دیده میشود. آن حضرت در عهدنامه مالک اشتر، در توصیه به چگونگی رفتار حاکم با مردم میفرماید:
«وَأَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَاللُّطْفَ بِهِمْ.»
دل خود را سرشار از رحمت، محبت و لطف نسبت به مردم کن.
(نهجالبلاغه، نامه ۵۳؛ عهدنامه مالک اشتر)
این توصیه نشان میدهد که اخلاق برای کسی که مسئولیت دارد، یک موضوع حاشیهای نیست. شیوه رفتار مسئول با مردم، بخشی از خود مسئولیت است.
قانون وقتی با اخلاق همراه میشود
جامعه به قانون نیاز دارد و بدون قانون، نظم اجتماعی شکل نمیگیرد. با این حال، اجرای قانون فقط با دستور و الزام کامل نمیشود. نحوه اجرای قانون هم اهمیت دارد.
ممکن است قانونی درست باشد، اما اگر با مردم با تندی و بیاحترامی رفتار شود، همان قانون در ذهن آنان ناخوشایند جلوه کند. وقتی برخوردها محترمانه باشد و مردم احساس کنند حرمتشان حفظ میشود، همراهی نیز بیشتر میشود.
اخلاق در اینجا نقش مهمی دارد. قانون حدود رفتارها را مشخص میکند و اخلاق، روابط میان انسانها را نرم و قابل تحمل میسازد.
جامعهای که در آن ادب، انصاف، مهربانی و احترام کمرنگ شود، بهتدریج دچار فاصله و بیاعتمادی میشود. در چنین فضایی، حتی کارهای ساده هم با اصطکاک بیشتری پیش میرود.
جایگاه اخلاق در اسلام
در فرهنگ اسلامی، اخلاق جایگاهی بسیار بلند دارد. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ.»
من برای کامل کردن فضایل اخلاقی مبعوث شدم.
(بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج۱۶، ص۲۱۰)
این سخن نشان میدهد که اخلاق در متن رسالت پیامبر قرار دارد. دینداری وقتی در زندگی انسان اثر میگذارد که در رفتار او دیده شود؛ در نوع سخن گفتن، نوع برخورد با خانواده، شیوه ارتباط با مردم، انصاف در معامله و رعایت حقوق دیگران.
در روایتی دیگر، از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله درباره دین سؤال شد و حضرت فرمود:
«مَا الدِّينُ؟ فَقَالَ: حُسْنُ الْخُلُقِ.»
دین چیست؟ فرمود: خوشاخلاقی.
(بحارالأنوار، ج۶۸، ص۳۹۳)
در روایت دیگری نیز از آن حضرت نقل شده است:
«حُسْنُ الْخُلُقِ نِصْفُ الدِّينِ.»
حسن خلق نصف دین است.
(الخصال، شیخ صدوق، ص۳۰، حدیث ۱۰۶)
این روایات با بیانهای مختلف، اهمیت اخلاق را یادآوری میکنند. کسی نمیتواند نسبت به اخلاق بیتفاوت باشد و در عین حال انتظار داشته باشد دینداری او در زندگی اجتماعی اثر کاملی داشته باشد.
اخلاق، دوستیها را حفظ میکند
یکی از آثار روشن خوشاخلاقی، ماندگاری دوستیهاست.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
«حُسْنُ الْخُلُقِ يُثَبِّتُ الْمَوَدَّةَ.»
حسن خلق، محبت و دوستی را استوار میکند.
(بحارالأنوار، ج۷۷، ص۱۴۸، حدیث ۷۱)
بسیاری از روابط به دلیل مسائل بزرگ از بین نمیروند؛ گاهی یک تندی، یک بیاحترامی یا یک رفتار نسنجیده، دلخوری ایجاد میکند و همین دلخوری اگر ادامه پیدا کند، فاصله میسازد.
آدم خوشاخلاق مراقب است به خاطر یک اختلاف کوچک، اصل رابطه را خراب نکند. او میداند که همه چیز ارزش درگیری ندارد و گاهی گذشت، احترام و سکوت بهموقع میتواند یک دوستی را حفظ کند.
خوشاخلاقی، آدمها را به هم نزدیک میکند
آدمها معمولاً به کسی نزدیک میشوند که کنار او احساس آرامش کنند. کسی که مدام تحقیر میکند، از بالا حرف میزند یا با تندی پاسخ میدهد، بهتدریج دیگران را از خود دور میکند.
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام میفرماید:
«مَنْ حَسُنَ خُلُقُهُ كَثُرَ مُحِبُّوهُ وَأَنِسَتِ النُّفُوسُ بِهِ.»
کسی که اخلاقش نیکو باشد، دوستدارانش بیشتر میشوند و دلها با او انس میگیرند.
(غررالحکم و دررالکلم، حدیث ۹۱۳۱)
خوشاخلاقی گاهی در کلام دیده میشود و گاهی در رفتار. تواضع یکی از همین نمونههاست. انسان میتواند در حرف زدن با پدر و مادر، استاد، معلم، دوست یا همکار، احترام خود را نشان دهد. همین احترام در رفتار نیز معنا پیدا میکند.
خیلی وقتها مردم بیش از آنکه حرفهای ما را به خاطر بسپارند، نوع رفتار ما را به یاد میآورند.
زندگی با اخلاق شیرینتر میشود
امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«لَا عَيْشَ أَهْنَأُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ.»
هیچ زندگیای گواراتر از زندگی همراه با حسن خلق نیست.
(عللالشرایع، شیخ صدوق، ص۵۶۰، حدیث ۱)
تلخی زندگی همیشه از کمبود امکانات نیست. گاهی همه چیز فراهم است، اما بداخلاقی، حسادت، بخل یا درگیری دائمی آرامش را از خانه میگیرد.
آدم حسود مدام خودش را با دیگران مقایسه میکند. موفقیت دیگران برایش سنگین است و همین احساس، آرامش او را از بین میبرد. انسان بخیل هم همیشه درگیر نگرانی و حسابگری است و بهسختی از داشتههای خود لذت میبرد.
خوشاخلاقی آرامش بیشتری به انسان میدهد. کسی که اهل گذشت است و بیهوده کینه نگه نمیدارد، زندگی سبکتری دارد.
خیلی از ناراحتیهای ما از اتفاقات بیرونی نیست؛ از نحوه نگاه و واکنش خود ماست.
اخلاق و افزایش روزی
در روایات، حسن خلق با گشایش در روزی نیز پیوند خورده است.
امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«حُسْنُ الْخُلُقِ يَزِيدُ فِي الرِّزْقِ.»
خوشاخلاقی روزی را افزایش میدهد.
(بحارالأنوار، ج۷۱، ص۳۹۶، حدیث ۷۷؛ نیز: مشکاةالأنوار، باب حسن الخلق)
در زندگی روزمره هم این موضوع را میتوان دید. مردم ترجیح میدهند با کسی معامله کنند که خوشبرخورد، منصف و محترم باشد. فروشندهای که با مشتری خوب رفتار میکند، اعتماد بیشتری به دست میآورد. همین موضوع در بسیاری از کارها و مشاغل دیگر هم وجود دارد.
اخلاق خوب، خوشنامی میآورد و خوشنامی خودش یک سرمایه است.
اخلاق و آبادانی جامعه
امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«الْبِرُّ وَحُسْنُ الْخُلُقِ يَعْمُرَانِ الدِّيَارَ وَيَزِيدَانِ فِي الْأَعْمَارِ.»
نیکوکاری و حسن خلق، خانهها و شهرها را آباد و عمرها را افزون میکند.
(الکافی، شیخ کلینی، ج۲، ص۱۰۰، حدیث ۸)
آبادانی فقط به ساختن ساختمان و جاده محدود نمیشود. یک شهر زمانی جای مناسبی برای زندگی است که مردم بتوانند به یکدیگر اعتماد کنند، حقوق هم را رعایت کنند و در برخوردهای روزانه احساس امنیت داشته باشند.
اگر در جامعهای دروغ، بدقولی، بیاحترامی و بیاعتمادی زیاد شود، روابط مردم هم آسیب میبیند و بسیاری از کارها سختتر میشود.
هر اندازه انصاف، ادب و مسئولیتپذیری بیشتر شود، زندگی اجتماعی روانتر خواهد شد.
اخلاق از رفتار یک نفر شروع میشود، اما اثر آن میتواند به خانواده، محل کار، محله و جامعه برسد.
اخلاق و آرامش انسان
یکی دیگر از آثاری که در همین روایت برای حسن خلق آمده، افزایش عمر است:
«الْبِرُّ وَحُسْنُ الْخُلُقِ يَعْمُرَانِ الدِّيَارَ وَيَزِيدَانِ فِي الْأَعْمَارِ.»
(الکافی، ج۲، ص۱۰۰، حدیث ۸)
آدمی که دائم با دیگران درگیر است، از هر حرفی ناراحت میشود و کینهها را در دل نگه میدارد، خودش بیش از همه آسیب میبیند. این تنش دائمی آرامش انسان را از بین میبرد.
کسی که اخلاق بهتری دارد، بسیاری از درگیریهای بیهوده را کنار میگذارد. همه حرفها را به خود نمیگیرد، هر اختلافی را بزرگ نمیکند و برای هر مسئلهای وارد نزاع نمیشود.
قرآن کریم درباره آرامش قلب میفرماید:
«أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.»
آگاه باشید که با یاد خدا دلها آرام میگیرد.
(قرآن کریم، سوره رعد، آیه ۲۸)
آرامش درونی روی رفتار انسان هم اثر میگذارد. کسی که خودش آرامتر است، کمتر دیگران را میآزارد و راحتتر میتواند با مردم کنار بیاید.
اخلاق، نشانه کامل شدن ایمان
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
«أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا.»
کاملترین مؤمنان از نظر ایمان، کسانی هستند که اخلاق بهتری دارند.
(الأمالی، شیخ طوسی، ج۱، ص۱۳۹؛ بحارالأنوار، ج۶۸، ص۳۹۷)
این روایت معیار مهمی برای سنجش ایمان انسان به دست میدهد. ایمان فقط در عبادت خلاصه نمیشود. نحوه رفتار با مردم هم بخشی از دینداری است.
ممکن است کسی اهل عبادت باشد، اما در خانه بداخلاق باشد یا حق دیگران را رعایت نکند. چنین رفتاری با روح تعالیم دینی سازگار نیست.
هرچه ایمان در وجود انسان بیشتر اثر کند، باید نشانه آن را در صبر، گذشت، انصاف و خوشرفتاری او هم دید.
اخلاق، گناه را کمرنگ میکند
امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«إِنَّ الْخُلُقَ الْحَسَنَ يُمِيثُ الْخَطِيئَةَ كَمَا تُمِيثُ الشَّمْسُ الْجَلِيدَ.»
اخلاق نیک، گناه را همانگونه از بین میبرد که آفتاب یخ را آب میکند.
(الکافی، ج۲، ص۱۰۰، حدیث ۷)
تشبیه روشنی است. همانطور که یخ در برابر گرمای خورشید آرامآرام ذوب میشود، اخلاق خوب هم روی شخصیت انسان اثر میگذارد و او را از بسیاری خطاها دور میکند.
کسی که اهل احترام و گذشت است، کمتر به دیگران ظلم میکند. کسی که انصاف دارد، کمتر حق مردم را نادیده میگیرد. کسی که تواضع دارد، کمتر گرفتار تکبر میشود.
اخلاق خوب به مرور رفتار انسان را اصلاح میکند.
نزدیکترین افراد به پیامبر
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
«إِنَّ أَحَبَّكُمْ إِلَيَّ وَأَقْرَبَكُمْ مِنِّي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَجْلِسًا أَحْسَنُكُمْ خُلُقًا وَأَشَدُّكُمْ تَوَاضُعًا.»
محبوبترین و نزدیکترین شما به من در روز قیامت، کسانی هستند که اخلاق بهتر و تواضع بیشتری دارند.
(قربالإسناد، ص۴۶؛ وسائلالشیعه، ج۱۵، ص۳۷۸؛ بحارالأنوار، ج۶۸، ص۳۸۵)
محبت پیامبر وقتی در رفتار انسان دیده شود، معنا پیدا میکند. کسی که پیامبر را دوست دارد، باید تلاش کند اخلاق خود را هم به اخلاق آن حضرت نزدیک کند.
تواضع، مهربانی، خوشرفتاری و تحمل دیگران، بخشی از همین مسیر است.
حسن خلق در زندگی روزمره
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام میفرماید:
«حُسْنُ الْخُلُقِ فِي ثَلَاثٍ: اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ، وَطَلَبُ الْحَلَالِ، وَالتَّوَسُّعُ عَلَى الْعِيَالِ.»
حسن خلق در سه چیز است: دوری از حرام، طلب روزی حلال و گشایش در زندگی خانواده.
(بحارالأنوار، ج۶۸، ص۳۹۴)
این روایت نشان میدهد که اخلاق فقط مربوط به شیوه حرف زدن نیست.
ممکن است کسی خوشزبان باشد، اما در کسبوکار خود حلال و حرام را رعایت نکند. یا در بیرون از خانه با همه خوشرفتار باشد، اما نسبت به خانواده خود بیتفاوت باشد. چنین رفتاری با معنای کامل حسن خلق فاصله دارد.
اخلاق در تصمیمهای روزمره خودش را نشان میدهد؛ در درآمد، در خرج کردن، در رفتار با خانواده و در رعایت حق دیگران.
کسی که برای رفاه خانوادهاش تلاش میکند و نسبت به نیازهای آنان مسئولیت دارد، بخشی از اخلاق عملی را در زندگی خود نشان میدهد.
اخلاق، زندگی را انسانیتر میکند
اگر این آیات و روایات را کنار هم بگذاریم، روشن میشود که اخلاق روی بخشهای مختلف زندگی اثر دارد.
دوستیها را حفظ میکند، دلها را به هم نزدیک میکند، زندگی را شیرینتر میکند، به کسب اعتماد کمک میکند، فضای خانواده و جامعه را بهتر میکند و ایمان انسان را در رفتار او نشان میدهد.
جامعهای که مردم در آن حرمت یکدیگر را نگه دارند، آرامتر و دلپذیرتر است. در چنین جامعهای، مسئول با مردم محترمانهتر رفتار میکند، مردم راحتتر با یکدیگر همکاری میکنند و اختلافها کمتر به دشمنی تبدیل میشود.
آیه «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ» یک درس همیشگی دارد: برای همراه کردن دلها، رفتار اهمیت زیادی دارد.
آدمها ممکن است بسیاری از حرفها را فراموش کنند، اما معمولاً احساسی را که از رفتار ما گرفتهاند، فراموش نمیکنند.
شاید به همین دلیل است که اخلاق تا این اندازه در تعالیم دینی مورد تأکید قرار گرفته است. اخلاق خوب، هم زندگی خود انسان را آرامتر میکند و هم زندگی را برای دیگران بهتر میسازد.
ثبت ديدگاه