درباره رسالت نسل اول انقلاب، ضرورت انتقال تجربه و مسئولیت دستگاهها در قبال نسل جوان
یادداشتی از حجتالاسلاموالمسلمین سید رضا تقوی
«إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»، آنان که گفتند پروردگار ما خداست و سپس در این راه استقامت کردند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین میشوند. [۱]
آیا نسل سوم، انقلاب را در هم میشکند؟
در بحث طبقهبندی نسلهای انقلاب، یک پرسش اساسی وجود دارد که نمیتوان بهآسانی از کنار آن گذشت: آیا نسلهای بعدی، بهویژه نسل سوم به بعد، الزاماً در مقابل انقلابی قرار میگیرند که نسل اول آن را به پیروزی رسانده است؟ بعضیها به این پرسش پاسخ مثبت میدهند، حتی تبلیغ میکنند که نسل سوم، خودش کمر همت میبندد تا انقلاب را در هم بشکند. شاهد هم میآورند، از انقلاب فرانسه و انقلاب اکتبر روسیه و سرنوشت شوروی سابق سخن میگویند و نتیجه میگیرند که انقلابها به دست نسلهای بعدی از میان میروند.
من معتقدم این استناد تاریخی کامل نیست. تاریخ را باید با دقت بیشتری خواند. مگر هر اتفاقی که در فرانسه یا روسیه افتاد، صرفاً بهسبب آمدن نسل سوم و چهارم بود؟ در آن انقلابها، مسئله بیاعتمادی و عملکرد خود نسل اول، مناسبات قدرت و حوادثی که پس از پیروزی رخ داد، نقش جدی داشت. در روسیه، آمدن استالین و جریانهای پس از آن را نمیتوان از تحلیل سرنوشت انقلاب کنار گذاشت. نکته دوم به محتوای آن انقلابها بازمیگردد. شعارهایشان آن مایه و محتوایی را که با فطرت و خواست طبیعی انسان پیوند داشته باشد، در خود نداشت. البته پرداختن به همه این مسائل تاریخی بحث مستقلی میطلبد.
اشتباه از آنجا آغاز میشود که همان الگو را بیکموکاست به انقلاب اسلامی ایران تعمیم بدهیم. بله، ممکن است بخشی از نسل دوم و سوم یا نسلهای پس از آنان، در برابر انقلاب بایستند، اما این به معنای محکوم بودن همه نسلهای آینده به مقابله با انقلاب نیست. انقلاب اسلامی، با مایههای اعتقادی و فرهنگیای که دارد، از ظرفیت حفظ و تربیت نسلهای جدید برخوردار است. درست به همین دلیل باید نسبت به طبقهبندی نسلها حساس باشیم، این مهم برای آن نیست که بر یک نسل حکم کلی صادر کنیم، این حساسیت از آن جهت است که بدانیم هر نسل را چگونه باید شناخت و برای او چه وظیفهای بر عهده ماست.
دو تصویر از نسل جوان و یک پرسش تعیینکننده
امروز گاهی از جوانانی سخن گفته میشود که با عنوان «نسل زِد» شناخته میشوند. در میان آنان کسانی را میبینیم که گویا هیچ شباهتی به آرمانها و اندیشههای انقلاب، و حتی به برخی سنن ملی خود، ندارند. این واقعیت را نمیتوان ندید، جرقهها و نشانههایش پیش چشم ماست. اما اگر فقط همین بخش را ببینیم، تصویرمان ناقص خواهد بود. در کنار آنان، جوانان متعبد، متدین و جانبرکفی حضور دارند که در ایثار و فداکاری، نمونههای کمنظیریاند، جوانانی که از جان و آسایش خود میگذرند و در سختترین میدانها حاضر میشوند.
پرسش من این است: این افراد را چه چیزی تربیت کرده است؟ از کجا چنین نیروهایی به وجود آمدهاند؟ این فرهنگ، این ایمان و این تربیت است که چنین انسانهایی میسازد. بنابراین اگر میخواهیم تعداد این نیروهای ارزشمند بیشتر شود، باید روی همان فرهنگ مایه بگذاریم. نمیشود نمونههای درخشان تربیت دینی و انقلابی را دید، اما در برنامهریزی فرهنگی و آموزشی، نسبت به ریشههای پرورش آنان بیاعتنا بود.
این مسئله، مسئولیت مستقیم دولت، مجلس و همه دستگاههای کشور است. برنامه تربیتی، آموزش، اشتغال، فرهنگسازی و شیوه مواجهه با نسل جوان، هر کدام باید جای مشخصی در سیاستگذاری داشته باشند. وزارت آموزشوپرورش، وزارت علوم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمانهای مرتبط با جوانان و دیگر نهادها نباید به فعالیتهای معمول اداری اکتفا کنند. به تعبیر روشن، باید برای این نسل برنامه ویژه داشت.
گره کار آنجاست که بسیاری از مسئولان ما به این ظرفیت اعتقاد لازم را ندارند. نمونههای موفق را میبینند، اما گاهی چنان تصمیم میگیرند که گویی قبله برنامهریزیشان غرب است، صبح دو رکعت نماز میخوانند، اما وقتی پای الگوی اداره جامعه به میان میآید، نگاهشان به آنسوی مرزها دوخته میشود. رهبر شهید انقلاب سالهاست بر مسئله جوانان تأکید کردهاند و در جایی که ساختارهای معمول، از جمله سازمانهای متولی جوانان، کار لازم را پیش نبردهاند، خود به میدان آمدهاند. این توجه نباید در سطح نام یک سازمان یا یک شعار باقی بماند.
پیشگامی، سرمایه است، نه مجوز امتیازخواهی
برای فهم وظیفه نسلهای بعدی، اول باید جایگاه نسل نخست را بشناسیم. اسلام نیز به مسئله پیشگامی عنایت دارد. گاهی بحث خواص و عوام را مطرح میکند و گاهی از «سابقون» و پیشگامان سخن میگوید: «وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» [۲] این تأکید، تصادفی نیست. کسی که در روزهای سخت و در آغاز راه به میدان آمده، سرمایهای به دست آورده است که نباید آن را نادیده گرفت.
در تاریخ اسلام، اصحاب بدر از چنین جایگاهی برخوردار بودند. کسانی که در جنگ بدر شرکت داشتند، در میان مسلمانان حرمت و اعتبار ویژهای داشتند، حتی درباره جایگاه شهادت و گواهی آنان در جامعه و محاکم سخن گفته شده است. در گزارشهای مربوط به آیه «تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ» نیز آمده است که وقتی شماری از اصحاب بدر وارد مجلسی شدند و برایشان جا باز نشد، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله از این رفتار ناخشنود شدند. قرآن میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ»، هنگامی که به شما گفته شد در مجالس جا باز کنید، جا باز کنید تا خداوند برای شما گشایش قرار دهد. [۳]
امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز در جای خود بر پیشگامی خویش تکیه میکنند: «أَنَا أَوَّلُ مَنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ»، من نخستین کسی هستم که با رسول خدا نماز گزاردم. [۴] اینکه علی علیهالسلام نخستینِ این راه است، امتیاز کوچکی نیست. اما این پیشگامی باید ادامه پیدا کند و به عاقبتبهخیری بینجامد. چهبسا کسانی که در ابتدا زحمت کشیدند و در متن حوادث بودند، ولی پایان کارشان خیر نشد. از همین رو سابقه را باید به زبان آورد وقتی که ابهامی را برطرف میکند و حقیقتی را روشن میسازد، نه آنجا که به غرور و تکبر بینجامد.
نسل اول انقلاب اسلامی نیز چنین سرمایهای دارد. در متن مبارزه حاضر بود، زندان و شکنجه و تبعید را تحمل کرد و به امید مقام و عنوان به میدان نیامد. آن روزها بحث مدیرکلی و وزارت و وکالت نبود. کسی نمیگفت امروز در ستاد انتخابات سخنرانی میکنم و اعلامیه پخش میکنم تا فردا پستی به من برسد. برای خدا میآمدند، قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ مبارزه میکردند و جانشان را به خطر میانداختند. ارزش آن نسل در همین اخلاص و پیشگامی است، نه در تبدیل کردن سابقه به سهمخواهی سیاسی.
وقتی فعالیت سیاسی به تجارت پست و مقام تبدیل میشود
متأسفانه در بخشی از فعالیتهای سیاسی امروز، همین نقطه آسیب دیده است. دادوستدهایی شکل گرفته که واقعاً بد است، فعالیت انتخاباتی گاهی به تجارت پست و مقام تبدیل میشود. یکی از گرفتاریهای کشور همین است که با تغییر رئیسجمهور، چهار یا پنج هزار مدیر هم تغییر میکنند. گاهی مدیر تازهوارد هنوز سازمان را نمیشناسد، بعضیها بهاصطلاح صفرکیلومترند. چرا مجلس نباید برای جلوگیری از این تغییرات گسترده و بیدلیل، سازوکاری ایجاد کند؟ مدیری که برای کشور کار میکند، ممکن است در دولتهای مختلف همان کار درست را ادامه دهد. برای او اصل، خدمت به مردم است، نه نام رئیسجمهور.
البته چهبسا خود رئیسجمهور هم از جزئیات این جابهجاییها مطلع نباشد. گروههایی در بخش اقتصاد، فرهنگ، آموزش و خدمات تشکیل میشوند، اختیار انتخاب افراد به دست آنان میافتد و آنها گاهی دوستان ستادی و حزبی خود را معرفی میکنند. حتی در بحث برخی انتصابها، حضور در ستاد انتخاباتی بهعنوان شرط اساسی مطرح میشود. این شیوه، بهجای آنکه معیار را صلاحیت و تجربه قرار دهد، وفاداری به یک جمع سیاسی را بر شایستگی مقدم میکند.
در بعضی کشورها، وقتی مدیران ارشد عوض میشوند، دستکم یک یا دو نفر از افراد باتجربه را نگه میدارند تا حافظه و تجربه آن دستگاه از بین نرود. ما گاهی همه را تغییر میدهیم. از طرف دیگر، متخصصی را که سالها در یکی از رشتههای پزشکی آموزش دیده، به مسئولیتی مثل استانداری میبریم و عملاً از تخصص درمانی او استفاده نمیکنیم. آقای دکتر باید در جای مناسب خودش درد مردم را درمان کند. آیا این نحوه استفاده از نیروها درست است؟
من میپرسم: این پستها حقالناس نیست؟ اگر کسی را بدون تناسب تخصص و مسئولیت منصوب کنیم و فشار تصمیم او بر زندگی مردم وارد شود، آیا به مردم ظلم نکردهایم؟ مسئولیت، مال شخصی ما نیست که سخاوتمندانه به رفقا ببخشیم. منصب عمومی امانت است. از اخلاص نسل اول انقلاب به اینجا رسیدن، یعنی تغییر دادن معنای خدمت، و این آفتی است که باید جدی گرفته شود.
هفت وظیفهای که با پیروزی انقلاب پایان نیافت
پیشگامی نسل نخست فقط یک سابقه افتخارآمیز نیست. همین پیشگامی، مسئولیتی هم ایجاد میکند. نسل اول انقلاب هفت وظیفه مهم بر عهده داشته و دارد که هر کدام بخشی از نسبت آن نسل با انقلاب و نسلهای آینده را روشن میکند.
یکم، انقلاب را به پیروزی رساندن
نخستین وظیفه نسل اول این بود که انقلاب را به پیروزی برساند. مبارزه کند، زندان برود، شکنجه و تبعید را تحمل کند، از جان و آسایش بگذرد و نهضت را به ۲۲ بهمن برساند. این همان مسئولیتی بود که نسل اول در میدان عمل پذیرفت و انجام داد، اما پیروزی، پایان رسالت او نبود.
دوم، محتوای انقلاب و شعارهای آن را تثبیت کردن
مردم برای شعارها و آرمانهایی به میدان آمدند و از انقلاب حمایت کردند. پس از پیروزی، نسل اول وظیفه داشت همین محتوا را در قالبهای قانونی، آموزشی، فرهنگی و تربیتی تثبیت کند. نمیشد بگوید ۲۲ بهمن رسید و دیگر همه چیز تمام شد. وقتی جرقهای از تحریف شعارها یا انحراف از مسیر انقلاب دیده میشود، پیشگامان باید حساس باشند، به میدان بیایند و اجازه ندهند محتوای انقلاب تهی یا دگرگون شود.
سوم، پیام و تجربه انقلاب را به نسل بعد رساندن
نسل اول انقلاب، امانتدار پیام آن است، باید آنچه را دیده، فهمیده و برایش هزینه داده است، به نسلهای بعد منتقل کند. این انتقال فقط نقل خاطره نیست، انتقال معنا، انگیزه، معیار و شیوه مواجهه با دشواریهاست. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در خطبهها و سخنان عمومی بر همین اصلِ ابلاغ تأکید میفرمودند: «أَلَا لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ مِنْكُمُ الْغَائِبَ»، حاضران باید پیام را به غایبان برسانند. [۵] در زیارت رسول خدا نیز گواهی میدهیم: «أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ الرِّسَالَةَ»، گواهی میدهم که رسالت را رساندی. [۶] نسل اول هم نمیتواند آنچه را بر او گذشته و آنچه را سبب شکلگیری انقلاب شده، نزد خود نگاه دارد.
چهارم، اسناد انقلاب را حفظ و گردآوری کردن
تجربهای که ثبت نشود، در معرض فراموشی و تحریف است. نسل نخست نباید اسناد انقلاب را رها کند، باید خاطرات مبارزان، مدارک، مصاحبهها و اسناد فداکاریها را گرد آورد، تنظیم کند و به آیندگان برساند. مراکزی که امروز با شاهدان انقلاب گفتوگو میکنند و سند جمع میکنند، کار لازمی انجام میدهند.
در سیره امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز نمونهای از اهمیت این کار میبینیم. پس از رحلت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، در هنگامی که دیگران مشغول مسئله حکومت و سقیفه بودند، آن حضرت به جمعآوری و تنظیم قرآن پرداختند. از ایشان نقل شده است: «آلَيْتُ بِيَمِينِي أَنْ لَا أَرْتَدِيَ بِرِدَاءٍ إِلَّا لِلصَّلَاةِ حَتَّى أَجْمَعَ الْقُرْآنَ»، سوگند خوردم جز برای نماز ردا بر دوش نگیرم تا قرآن را گرد آورم. [۷] قرآن بر پوست، استخوان و الواح نوشته میشد و گردآوردن آن کاری اساسی بود. در انقلاب ما هم اسناد باید چنان حفظ شوند که در آینده نتوان روی ایثار و فداکاری نسل اول خط بطلان کشید.
پنجم، کار را تمامشده فرض نکردن
نسل اول نباید پس از پیروزی کنار بنشیند و بگوید دیگران کار را انجام بدهند. قرآن ماجرای بنیاسرائیل را نقل میکند که وقتی حضرت موسی علیهالسلام آنان را به ورود به سرزمین مقدس فراخواند ـ «يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ» ـ پاسخ دادند: «فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ»، تو و پروردگارت بروید و بجنگید، ما همینجا نشستهایم. [۸]
این روحیه که دیگران بروند، مبارزه کنند و راه را باز کنند و ما پس از پیروزی وارد شویم، با مسئولیت انقلابی سازگار نیست. نباید بهانهگیر و تماشاگر بود. انقلاب برای نسل نخست، یک واقعه تمامشده تاریخی نیست، تکلیفی جاری است.
ششم، گرفتار تنوعطلبی و دنیاگرایی نشدن
این نکته بهویژه برای مسئولان اهمیت دارد. قرآن درباره بنیاسرائیل، پس از برخورداری از نعمتهای الهی، نقل میکند که به تنوعطلبی غذایی روی آوردند و گفتند: «فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا»، از پروردگارت بخواه برای ما سبزی، خیار، سیر، عدس و پیاز برویاند. قرآن در ادامه میفرماید: «وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ». [۹]
بحث بر سر خوردن این غذا یا آن غذا نیست، مسئله تغییر روحیه و فروکاستن آرمانها به خواستههای مادی است. نسلی که با روحیه ایثار و سادهزیستی به میدان آمده، اگر به دنیاگرایی و رفاهطلبی گرفتار شود، بخشی از سرمایه معنوی خود را از دست میدهد. این همان خطری است که نسل پیشگام باید از آن مراقبت کند.
هفتم، با همه وجود از رهبری نظام حمایت کردن
نسل اول باید در حفظ جهت حرکت انقلاب و حمایت از رهبری، ثابتقدم باشد. در تاریخ اسلام، کسانی با وجود دشواری شرایط، حمایت از امیرالمؤمنین علیهالسلام را رها نکردند. جابر بن عبدالله انصاری از چهرههایی است که درباره فضایل علی علیهالسلام سخن میگفت و از آن حضرت حمایت میکرد. از حضور او در کوفه و مسئولیت انتظامیاش نیز یاد شده است. این عبارت نیز از او نقل میشود: «عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ، فَمَنْ أَبَى فَقَدْ كَفَرَ»، علی بهترین بشر است و هر کس از پذیرش آن روی برگرداند، کفر ورزیده است. [۱۰] آنچه در این نمونه اهمیت دارد، پایداری در حمایت از حق و رهبری آن است، حمایتی که با تغییر شرایط سیاسی نباید سست شود.
امیرالمؤمنین و نسلی که مجاهدتهای نخستین اسلام را ندیده بود
این بحث فقط درباره انقلاب اسلامی امروز نیست. در تاریخ اسلام نیز فاصله نسلها مسئلهای تعیینکننده بوده است. نسل دوم، بخشی از زحمتها و فداکاریهای آغاز راه را دیده بود، اما نسل سوم، از بسیاری از آن تجربهها محروم بود. امیرالمؤمنین علیهالسلام وقتی در سال ۳۵ هجری به حکومت رسیدند، با چنین نسلی روبهرو شدند. جوان بیستوپنج یا سیساله آن روز، غدیر و جنگها و فداکاریهای علی علیهالسلام در کنار پیامبر را با چشم خود ندیده بود. آنچه برای نسل نخست خاطره زنده بود، برای او به یک روایت تاریخی تبدیل شده بود.
از رحلت رسول خدا تا خلافت امیرالمؤمنین، دوران حکومت خلفا سپری شده بود. در این فاصله، علی علیهالسلام از مسند حکومت کنار بود و نسل تازه، کمتر با آن جایگاه و مجاهدتهای پیشین آشنا میشد. از سوی دیگر، تبلیغات سیاسی علیه آن حضرت هم جریان داشت. طبیعی است که در چنین وضعی، جوانی که آن تاریخ را ندیده، تحت تأثیر حرفها و تصویرهایی قرار بگیرد که دیگران برای او ساختهاند.
معاویه این فرصت را شناخت. به تعبیر امروز، جنگ رسانهای به راه انداخت، با تبلیغ و امکانات و جاذبههای مادی، کسانی را به سمت خود کشاند. وقتی امیرالمؤمنین تصمیم گرفتند با او مقابله کنند، عدهای گفتند چرا جنگ؟ چرا مذاکره و مصالحه نمیکنید؟ این پرسشها فقط ناشی از اختلاف در یک تصمیم سیاسی نبود، پشت آن، فاصله گرفتن از شناخت تاریخی و نداشتن معیار روشن در تشخیص حق هم دیده میشد.
در جنگ جمل نیز همین مشکل ظاهر شد. طلحه و زبیر سابقه همراهی با پیامبر داشتند و نامشان برای بسیاری اعتبار میآورد. عایشه نیز در آن ماجرا حضور داشت. بعضیها نمیتوانستند تصور کنند افرادی با چنین سابقهای در برابر امیرالمؤمنین قرار بگیرند. ابوموسی اشعری، که والی کوفه بود، بهجای همراهی در بسیج نیروها، مانع حرکت مردم شد، تا آنجا که امام حسن مجتبی علیهالسلام و مالک اشتر برای تغییر وضع و اعزام نیرو وارد عمل شدند. [۱۱] اینها دشواریهای حکومتی بود که میخواست با نسلی فاصلهگرفته از تجربه مستقیم صدر اسلام کار کند.
در همینجا کلام امیرالمؤمنین راهگشاست. وقتی کسی در تشخیص موضع طلحه و زبیر و همراهانشان دچار تردید شد، حضرت فرمودند: «إِنَّكَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ، وَلَمْ تَعْرِفِ الْبَاطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ»، تو حق را نشناختهای تا اهل آن را بشناسی و باطل را نشناختهای تا اهلش را تشخیص بدهی. [۱۲]
به زبان روشن: اول حق را بشناس، بعد آدمها را با حق بسنج، نه اینکه اول آدمها را انتخاب کنی و بعد حق را با آنان تعریف کنی. اگر طلحه و زبیر سابقهای دارند، باید دید اکنون با معیار حق چه نسبتی دارند. سابقه اشخاص، جای معیار را نمیگیرد. این درسی است که از دشواریهای امیرالمؤمنین در مواجهه با نسلهای بعد میتوان گرفت.
عبرتهای تاریخی و تکلیف امروز دستگاههای کشور
وقتی از نسل سوم انقلاب اسلامی سخن میگوییم، باید این تجربه را در نظر داشته باشیم. جوانی که روزهای مبارزه، زندان، تبعید و پیروزی انقلاب را ندیده و جنگ را نیز شخصاً تجربه نکرده، نیازمند شناخت و انتقال درست آن تاریخ است. اگر این کار را نکنیم، دیگران برای او روایت میسازند. اما پاسخ ما نباید فقط نگرانی و گلایه باشد، باید به برنامه تبدیل شود.
مجلس، دولت، دستگاههای فرهنگی و آموزشی، وزارت علوم، آموزشوپرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجموعه نهادهای مرتبط باید تمرکز خود را بر این نسل بگذارند. هم در آموزش و تربیت و هم در اشتغال و میدان دادن به جوانان باید کار کرد. نمیشود فقط درباره فاصله گرفتن برخی جوانان از آرمانها سخن گفت و از این پرسش گذشت که برای نزدیک کردن آنان چه کردهایم.
از طرف دیگر، نباید نمونههای درخشان همین نسل را از نظر دور بداریم. جوانانی داریم که اهل عبادتاند، مسئولیت میپذیرند، از جان میگذرند و در میدانهای سخت حاضر میشوند. مسئله این است که کجا باید سرمایهگذاری کنیم تا شمار این نیروها بیشتر شود؟ کدام تربیت، کدام فرهنگ و کدام مدیریت چنین انسانهایی میسازد؟ این پرسش، مسئله اصلی نسلهای آینده انقلاب است.
منابع و ارجاعات
[۱] قرآن کریم، سوره احقاف، آیه ۱۳
[۲] قرآن کریم، سوره واقعه، آیات ۱۰ و ۱۱، نیز سوره توبه، آیه ۱۰۰
[۳] قرآن کریم، سوره مجادله، آیه ۱۱، نک: تفسیر ابنکثیر، ذیل آیه، در گزارش مربوط به اصحاب بدر
[۴] ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، مبحث پیشگامی امیرالمؤمنین علیهالسلام در اسلام و نماز، به نقل از حَبَّه عُرَنی
[۵] صحیح بخاری، کتاب العلم، حدیث ۱۰۵، باب «لِيُبَلِّغِ الْعِلْمَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ»
[۶] شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، بخش زیارت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله
[۷] سید محسن امین، أعيان الشيعة، جلد اول، مبحث جمع قرآن، نیز مكاتيب الرسول، ص ۸۴
[۸] قرآن کریم، سوره مائده، آیات ۲۱ و ۲۴
[۹] قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۶۱
[۱۰] خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، روایات منسوب به جابر بن عبدالله درباره فضایل امیرالمؤمنین علیهالسلام.
[۱۱] نهجالبلاغه، نامه ۶۳، نامه امیرالمؤمنین علیهالسلام به ابوموسی اشعری
[۱۲] سید رضی، نهجالبلاغه، حکمت ۲۶۲، گفتوگوی امیرالمؤمنین علیهالسلام با حارث بن حوط






ثبت ديدگاه