میراث راهبردی رهبر شهید انقلاب
بازخوانی ابعاد فرهنگی، علمی، دفاعی و اجتماعی اندیشه و مدیریت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای
شهادت رهبر انقلاب، حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، اگرچه ضایعه‌ای سنگین برای ملت ایران و جامعه اسلامی به شمار می‌رود، فرصتی نیز برای بازخوانی اندیشه‌ها، مواضع و کارنامه مدیریتی ایشان فراهم آورده است. شناخت جایگاه یک رهبر سیاسی و دینی، تنها با یادآوری حوادث دوران مسئولیت او یا برشمردن اقدامات و تصمیم‌هایش به دست نمی‌آید؛ بلکه مستلزم شناخت منظومه فکری، جهت‌گیری‌های راهبردی و تأثیر آن‌ها بر تحولات جامعه است.
در طول سال‌های رهبری ایشان، موضوعات متعددی در عرصه‌های فرهنگی، علمی، دفاعی، اجتماعی و سیاسی مورد توجه قرار گرفت. برخی از این موضوعات به سیاست‌ها و برنامه‌های کلان کشور راه یافتند و برخی دیگر در قالب رهنمودها، توصیه‌ها و مطالبه‌های مستمر از مسئولان و نهادهای مختلف دنبال شدند. بررسی این مجموعه نشان می‌دهد که در ورای تنوع موضوعات، چند دغدغه اساسی به‌صورت پیوسته حضور داشته است: تقویت هویت دینی و فرهنگی جامعه، دستیابی به استقلال علمی و فناورانه، استحکام بنیه دفاعی، حمایت از مظلومان و محرومان، اعتماد به مردم و تربیت نیروی انسانی شایسته.
بازخوانی این محورها، افزون بر شناخت بخشی از میراث فکری و مدیریتی رهبر شهید، می‌تواند به فهم بهتر مسیر تحولات جمهوری اسلامی و مسئولیت‌هایی که در ادامه این مسیر بر عهده نهادهای فرهنگی، علمی و اجرایی قرار دارد، کمک کند.
۱. گسترش فرهنگ قرآنی؛ پیوند جامعه با معارف و معنویت قرآن
یکی از برجسته‌ترین محورهای مورد اهتمام رهبر شهید انقلاب، ترویج فرهنگ قرآن کریم و گسترش انس عمومی با این کتاب آسمانی بود. توجه ایشان به قرآن، صرفاً به توصیه‌های عمومی درباره تلاوت یا برگزاری محافل قرآنی محدود نمی‌شد، در منظومه فکری ایشان، قرآن باید در متن زندگی فردی و اجتماعی جامعه حضور می‌داشت و به یکی از پایه‌های اصلی تربیت دینی و فرهنگی تبدیل می‌شد.
طرح مطالبه تربیت ده میلیون حافظ قرآن کریم در دیدار قاریان، حافظان و استادان قرآنی در یازدهم مرداد ۱۳۹۰، نمونه روشنی از این رویکرد است. ایشان در آن دیدار، حفظ قرآن را یکی از راه‌های دستیابی به تدبر در آیات الهی دانستند و با اشاره به ضرورت گسترش فرهنگ قرآنی فرمودند که کشور باید به برخورداری از ده میلیون حافظ قرآن دست پیدا کند.[۱]
اهمیت این مطالبه را نباید تنها در عدد و آمار آن جست‌وجو کرد. مقصود اصلی، شکل‌گیری جامعه‌ای بود که ارتباط آن با قرآن از سطح قرائت و حفظ فراتر رود و به فهم، تدبر و عمل به معارف قرآنی برسد. به همین دلیل، اهتمام ایشان به توسعه فرهنگ قرآنی، مجموعه‌ای از فعالیت‌های آموزشی، تبلیغی و تربیتی را در بر می‌گرفت.
حضور مستمر در محافل انس با قرآن، به‌ویژه جلسات آغاز ماه مبارک رمضان، از جلوه‌های عملی این اهتمام بود. این جلسات تنها محفل شنیدن تلاوت قاریان برجسته نبود؛ بلکه به‌نوعی الگوسازی فرهنگی برای جامعه به شمار می‌رفت. آغاز ماه رمضان با قرآن، پیامی روشن درباره جایگاه این کتاب در زندگی مسلمانان داشت.
در نکات نقل‌شده از جلسات قرآنی ایشان نیز به آشنایی عمیق با فنون قرائت، ادبیات تلاوت و پیشینه برخی قاریان اشاره شده است. این توجه نشان می‌داد که قرآن در نگاه ایشان، موضوعی حاشیه‌ای یا صرفاً تشریفاتی نبود؛ بلکه شناخت تخصصی و عمیق آن نیز اهمیت داشت.
از سوی دیگر، محافل قرآنی به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های مهم ارتباط نسل جوان با معارف دینی مورد توجه قرار داشتند. گسترش جلسات قرآن، تربیت قاریان و حافظان و تقویت مجموعه‌های مردمی و تخصصی قرآنی را می‌توان در چارچوب همین رویکرد فرهنگی ارزیابی کرد.
بنابراین، یکی از وجوه مهم مدیریت فرهنگی رهبر شهید را باید در تلاش برای تبدیل قرآن به محور هویت معنوی جامعه جست‌وجو کرد؛ حرکتی که پیوند عمیق‌تر جامعه با معارف الهی و تقویت بنیان‌های معنوی کشور را دنبال می‌کرد.
۲. نهضت علمی و حمایت از نخبگان؛ علم به‌مثابه سرچشمه اقتدار
از دیگر محورهای برجسته در اندیشه و مدیریت رهبر شهید، ایجاد و تقویت نهضت علمی و حمایت مستمر از دانشمندان، پژوهشگران و نخبگان کشور بود.
ایشان پیشرفت علمی را یکی از ارکان اساسی پیشرفت ملی می‌دانستند و بارها بر ضرورت عبور از وضعیت مصرف‌کنندگی دانش و حرکت به سمت تولید علم و دستیابی به مرزهای جدید فناوری تأکید کردند. این نگاه، با مسئله استقلال، امنیت و اقتدار ملی پیوند داشت.
تأکید صریح ایشان بر حمایت از جامعه علمی کشور، در دیدار نخبگان علمی جوان در بیست‌وهشتم مهر ۱۳۹۵ جلوه روشنی یافت. ایشان در آن دیدار فرمودند:
«بنده در دفاع از جامعه نخبگان و از حرکت علمی کشور، تا نفس دارم، ذرّه‌ای کوتاه نخواهم آمد.»[۲]
این سخن، بیانگر جایگاه راهبردی علم و نخبگان در نگاه ایشان بود. حمایت از جامعه علمی، شناسایی استعدادهای جوان، تقویت بنیاد ملی نخبگان، توسعه زیرساخت‌های پژوهشی و ایجاد زمینه برای فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان، از جمله موضوعاتی بود که در رهنمودهای ایشان پیگیری می‌شد.
پیوند دانش و ثروت؛ عبور از علم مصرفی به علم مولد
یکی از نکات مهم در این رویکرد، ضرورت تبدیل علم به فناوری، تولید و ثروت بود. در نگاه رهبر شهید، دانش زمانی می‌تواند به یکی از پایه‌های اقتدار کشور تبدیل شود که از فضای دانشگاهی و پژوهشی خارج شده و در عرصه واقعی اقتصاد و زندگی مردم اثر بگذارد.
ایشان در دیدار جمعی از پژوهشگران و مسئولان شرکت‌های دانش‌بنیان در هشتم مرداد ۱۳۹۱، علم را سرمایه‌ای بی‌پایان برای کشور دانستند و بر نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در تولید و ثروت‌آفرینی تأکید کردند.[۳]
این رویکرد، ناظر به یک مسئله ضروری در اقتصاد ایران نیز بود: فاصله گرفتن از خام‌فروشی و اتکا به منابع پایان‌پذیر و حرکت به سوی اقتصادی که ارزش افزوده آن از دانش، فناوری و توان تخصصی نیروی انسانی حاصل شود.
بر این اساس، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و پیوند میان دانشگاه، پژوهشگاه و صنعت را باید بخشی از تلاش برای تبدیل ظرفیت علمی کشور به توان اقتصادی دانست.
در چنین نگاهی، علم قدرتی است که می‌تواند استقلال کشور را تقویت کند. تعبیر «العلم سلطان» نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. علم، قدرت است و جامعه‌ای که از توان علمی برخوردار باشد، در مناسبات جهانی نیز از موقعیت مستحکم‌تری برخوردار خواهد بود.
افق مرجعیت علمی و جایگاه زبان فارسی
افق علمی مورد نظر رهبر شهید، به دستیابی به خودکفایی در چند فناوری یا ارتقای رتبه‌های دانشگاهی محدود نمی‌شد. ایشان بارها از ضرورت رسیدن به مرحله‌ای سخن گفتند که ایران به مرجع علمی جهان تبدیل شود.
در دیدار شرکت‌کنندگان در هفتمین همایش ملی نخبگان جوان در هفدهم مهر ۱۳۹۲، این افق را با تعبیری قابل تأمل بیان کردند: باید به جایی رسید که در جهان، هرکس بخواهد به یافته‌های تازه علمی دست پیدا کند، ناچار باشد زبان فارسی را فرا بگیرد.[۴]
این سخن، بیانگر آرمانی فراتر از افزایش تولیدات علمی بود؛ آرمان تبدیل ایران از مصرف‌کننده دانش به یکی از کانون‌های تولید و انتشار آن در جهان.
در این منظومه فکری، زبان فارسی می‌توانست در صورت دستیابی کشور به مرجعیت علمی، به یکی از زبان‌های معتبر تولید و انتقال دانش تبدیل شود.
از این منظر، حمایت از زبان فارسی، تقویت دانشگاه‌ها، تربیت نخبگان، توسعه فناوری و افزایش توان تولید علم، اجزای به‌هم‌پیوسته یک راهبرد کلان برای دستیابی به استقلال و اقتدار علمی کشور محسوب می‌شدند.
۳. تقویت بنیه دفاعی؛ از توسعه فناوری نظامی تا تربیت نیروی انسانی
تقویت توان دفاعی کشور، یکی دیگر از محورهای مهم در دوران رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بود. توسعه صنایع دفاعی، افزایش آمادگی رزمی، تقویت ظرفیت‌های موشکی و پدافندی و گسترش توان داخلی در حوزه‌های مختلف نظامی، در چارچوب سیاست تأکید بر استقلال و بازدارندگی دفاعی دنبال شد.
در دیدار فرماندهان و کارکنان ارتش در سی‌ام فروردین ۱۳۹۴، بر ضرورت حفظ آمادگی، تقویت روحیه، افزایش تجهیزات و ارتقای توان رزمی نیروهای مسلح تأکید شد.[۵]
این رویکرد در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد که کشور با تهدیدهای نظامی و فشارهای خارجی روبه‌رو بود و دستیابی به توان دفاعی مستقل، یکی از ضرورت‌های حفظ امنیت ملی به شمار می‌رفت.
با این حال، اقتدار دفاعی را نمی‌توان تنها در شمار تجهیزات و میزان پیشرفت فناوری‌های نظامی خلاصه کرد. آنچه در این میان اهمیت اساسی دارد، نیروی انسانی‌ای است که این تجهیزات را طراحی، تولید، هدایت و به‌کارگیری می‌کند.
نیروی انسانی؛ سرمایه‌ای فراتر از تجهیزات
در بازخوانی این بخش از مدیریت رهبر شهید، باید به موضوع تربیت نیروهای مؤمن، متخصص و برخوردار از روحیه ایثار و فداکاری توجه ویژه داشت.
نیروهایی که در عرصه‌های دفاعی فعالیت می‌کنند، تنها با آموزش‌های فنی و نظامی ساخته نمی‌شوند. پشتوانه اعتقادی، انضباط، مسئولیت‌پذیری، روحیه ایثار و آمادگی برای فداکاری نیز در شکل‌گیری شخصیت آنان نقش تعیین‌کننده دارد.
اینجانب به واسطه ارتباط و حضور خود در برخی جلسات مرتبط با تشکیلات رهبری، میتوانم به اهتمام جدی رهبر شهید به تربیت و هدایت نیروهای نظامی اشاره کنم. توجه ایشان به تربیت نیروها، هم در قالب رهنمودهای عمومی و هم از طریق ارتباط مستقیم با فرماندهان و مسئولان نیروهای مسلح دنبال می‌شد.
نکته قابل تأمل در این زمینه، تربیت نسلی از نیروهای نظامی است که بسیاری از آنان نه دوران رهبری امام خمینی را از نزدیک تجربه کرده بودند و نه در جنگ تحمیلی حضور داشتند، اما با انگیزه و اعتقادی عمیق در عرصه دفاع از کشور فعالیت کردند.
قرآن کریم درباره حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌فرماید:
«إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا»
همانا ابراهیم، خود امتی فرمان‌بردار خدا و حق‌گرا بود.
(سوره نحل، آیه ۱۲۰)
این تعبیر قرآنی، ظرفیت یک انسان مؤمن و اثرگذار را نشان می‌دهد؛ انسانی که به دلیل عمق ایمان، استقامت و مسئولیت‌پذیری، می‌تواند نقشی فراتر از موقعیت فردی خود ایفا کند.
از این منظر، تربیت نیروی انسانی در حوزه دفاعی را باید یکی از ابعاد مهم راهبرد اقتدار ملی دانست. تجهیزات نظامی هر اندازه پیشرفته باشند، بدون نیروی انسانی توانمند، متعهد و برخوردار از انگیزه کافی، به ظرفیت کامل خود دست پیدا نمی‌کنند.
۴. استقلال فرهنگی و مقابله با تهاجم فرهنگی
یکی دیگر از دغدغه‌های مستمر رهبر شهید، حفظ هویت فرهنگی و دینی جامعه و مقابله با آن چیزی بود که ایشان از آن با عنوان تهاجم فرهنگی یاد می‌کردند.
این موضوع در اندیشه ایشان جایگاهی فراتر از یک مسئله تبلیغاتی یا رسانه‌ای داشت. فرهنگ، در نگاه ایشان، از عوامل اصلی شکل‌گیری هویت ملی و دینی و یکی از پایه‌های استقلال کشور بود.
ایشان در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی در بیستم آذر ۱۳۷۵، با تأکید بر اهمیت فرهنگ در قوام ملت‌ها، تهاجم فرهنگی را مسئله‌ای واقعی دانستند و نسبت به هدف قرار گرفتن باورهای دینی و سیاسی جامعه از طریق ابزارهای فرهنگی هشدار دادند.[۶]
در این نگاه، استقلال سیاسی و اقتصادی بدون برخورداری از هویت فرهنگی مستحکم، با آسیب‌پذیری مواجه می‌شود. جامعه‌ای که در باورها، ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی خود دچار وابستگی شود، ممکن است به‌تدریج قدرت تشخیص و تصمیم‌گیری مستقل را نیز از دست بدهد.
شناخت ماهیت سلطه فرهنگی
مواجهه با تهاجم فرهنگی، در منظومه فکری رهبر شهید با ضرورت شناخت دقیق ماهیت جریان‌های فرهنگی و تمدنی پیوند داشت.
ایشان بارها درباره سلطه‌گری قدرت‌های جهانی و تأثیر الگوهای فرهنگی مسلط بر جوامع دیگر سخن گفتند. در این میان، نقد فرهنگ و تمدن غرب در مواضع ایشان جایگاه مشخصی داشت؛ به‌ویژه آنجا که پیشرفت علمی و فناوری غرب به‌عنوان دلیلی برای پذیرش همه الگوهای فرهنگی و اجتماعی آن معرفی می‌شد.
در همین زمینه، ایشان در دیدار جمعی از نخبگان علمی در سوم مهر ۱۳۸۱، میان فراگیری علم و پذیرش فرهنگ بیگانه تفکیک کردند و تأکید داشتند که بهره‌گیری از دانش دیگران، به معنای پذیرش همه عناصر فرهنگی آنان نیست.[۷]
این تفکیک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا نشان می‌دهد که مسئله اصلی صیانت از استقلال فرهنگی در کنار بهره‌گیری از دستاوردهای علمی و فناورانه جهان بود.
با وجود این، تحقق چنین رویکردی نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، تولید محتوای فرهنگی متناسب با نیازهای جامعه و حضور مؤثر نهادهای فرهنگی بود. هشدار درباره تهاجم فرهنگی، بدون همراهی و اقدام متناسب دستگاه‌های مسئول، نمی‌توانست به‌تنهایی از آسیب‌های فرهنگی جلوگیری کند.
از همین رو، یکی از موضوعات قابل تأمل در ارزیابی دوران رهبری ایشان، فاصله میان حساسیت‌های فرهنگی مطرح‌شده و میزان همراهی و عملکرد مجموعه‌های فرهنگی کشور است.
۵. حمایت از مظلومان جهان؛ استمرار دفاع از مسئله فلسطین
حمایت از ملت‌های مظلوم و تحت ستم، به‌ویژه مردم فلسطین، از مواضع ثابت و آشکار رهبر شهید انقلاب بود.
این موضع در نگاه ایشان با مبانی اسلامی و مسئولیت دینی در برابر مظلومان ارتباط داشت. به همین دلیل، حمایت از مردم فلسطین را نمی‌توان تنها بر اساس ملاحظات سیاسی یا روابط میان کشورها تحلیل کرد.
یکی از نکات مهم در این زمینه، تأکید ایشان بر پرهیز از نگاه فرقه‌ای و مذهبی در حمایت از مظلومان بود. در دیدار اعضای مجمع جهانی اهل‌بیت علیهم‌السلام و اتحادیه رادیو و تلویزیون‌های اسلامی در بیست‌وششم مرداد ۱۳۹۴، تصریح کردند که در حمایت از مظلوم، مذهب طرف مقابل ملاک نیست و حمایت از مقاومت شیعی در لبنان و مقاومت اهل سنت در فلسطین باید با یک معیار، یعنی دفاع از مظلوم، سنجیده شود.[۸]
این موضع در برابر برخی دیدگاه‌هایی قرار داشت که حمایت از مردم فلسطین را به دلیل تفاوت‌های مذهبی یا ملاحظات سیاسی مورد تردید قرار می‌دادند.
در حقیقت، مسئله فلسطین در منظومه فکری ایشان با اصل مقابله با ظلم و سلطه پیوند خورده بود. حمایت از مظلوم، از این منظر، مسئولیتی دینی و انسانی محسوب می‌شد که محدود به مرزهای جغرافیایی یا اختلافات مذهبی نبود.
تأکید بر حمایت از مردم فلسطین، مقابله با عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی و پشتیبانی از جریان مقاومت، در طول سال‌های رهبری ایشان استمرار داشت و به یکی از محورهای ثابت سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل شد.
۶. توجه به محرومان و مستضعفان؛ پیوند مسئولیت اجتماعی با اقدام عملی
در کنار مسائل کلان سیاسی و دفاعی، توجه به محرومان و مستضعفان از دیگر موضوعات مورد اهتمام رهبر شهید بود.
این توجه تنها در قالب توصیه‌های عمومی به مسئولان باقی نمی‌ماند و در برخی موارد، از طریق کمک‌های مستقیم و برنامه‌های حمایتی نیز دنبال می‌شد.
اینجانب با توجه به مسئولیت خود در شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه، از برنامه‌های حمایتی ماه مبارک رمضان رهبر شهید انقلاب برای خانواده‌های محروم در استان‌های کم‌برخوردار مطلع بودم.
در ایام ماه رمضان، با هماهنگی دفتر رهبری و همکاری ائمه جمعه و مجموعه‌هایی مانند کمیته امداد امام خمینی، بسته‌های معیشتی شامل اقلام ضروری در اختیار خانواده‌های نیازمند قرار می‌گرفت.
نکته مهم در این اقدام رهبری شهید، تأکید بر استفاده از نذورات و وجوه مردمی برای این کمک‌هاست؛ وجوهی که ماهیت آن‌ها با بودجه عمومی کشور تفاوت داشت.
توجه به محرومان در این رویکرد، با مسئولیت اجتماعی و دینی نسبت به اقشار کم‌برخوردار پیوندی وثیق داشت.
رسیدگی به وضعیت معیشتی طلاب و خانواده‌های آنان نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. طلابی که بخش مهمی از فعالیت‌های دینی و فرهنگی جامعه بر دوش آنان قرار دارد، در بسیاری موارد با محدودیت‌های جدی اقتصادی مواجه‌اند و حمایت از زندگی آنان، بخشی از توجه به زیرساخت انسانی و فرهنگی جامعه دینی به شمار می‌رود.
۷. مردم‌باوری و قدرت حضور اجتماعی؛ پشتوانه اقتدار ملی
یکی از ویژگی‌های برجسته مدیریت رهبر شهید، اعتقاد به نقش مردم و ظرفیت حضور اجتماعی آنان در مقاطع حساس کشور بود.
در نگاه ایشان، مردم تنها مخاطبان سیاست‌ها یا دریافت‌کنندگان خدمات عمومی نبودند؛ بلکه یکی از پایه‌های اصلی استحکام و اقتدار نظام به شمار می‌رفتند.
این نگاه در حوادث و بحران‌های مختلف دوران رهبری ایشان نمود پیدا کرد. دعوت به حضور مردم در صحنه، تأکید بر وحدت ملی و توجه به ظرفیت اجتماعی جامعه، از جمله شیوه‌هایی بود که در مواجهه با شرایط حساس مورد استفاده قرار می‌گرفت.
در دیدار با مردم قم در نوزدهم دی ۱۴۰۲ نیز بر قدرت نقش‌آفرینی مردم در حوادث بزرگ تأکید شد و حضور اجتماعی آنان به‌عنوان یکی از عوامل اصلی پیشرفت و تحقق اهداف انقلاب مورد توجه قرار گرفت.[۹]
اعتماد به مردم؛ فراتر از حضورهای مقطعی
مردم‌باوری در این منظومه فکری، به حضور مردم در انتخابات یا مناسبت‌های سیاسی محدود نبود. مسئله اصلی، اعتقاد به توانایی، ایمان و ظرفیت اجتماعی مردم در اداره و پیشبرد امور کشور بود.
گاهی مسئولان محلی با مشاهده مشکلات اجتماعی و اقتصادی، از کاهش اعتماد مردم یا فاصله گرفتن آنان از نظام ابراز نگرانی می‌کردند. در برابر این برداشت‌ها، بر ضرورت تفکیک میان نارضایتی از عملکرد یک مدیر و فاصله گرفتن از اصل نظام تأکید می‌شد. زیرا اعتراض مردم به مشکلات و انتقاد از عملکرد مسئولان را نباید لزوماً به معنای بی‌اعتقادی آنان به کشور و نظام تلقی کرد.
مردم ممکن است از یک تصمیم ناراضی باشند، نسبت به عملکرد یک مدیر انتقاد داشته باشند یا در برابر مشکلات معیشتی و اجتماعی گلایه کنند؛ اما این موارد به‌خودی‌خود به معنای نفی همه ظرفیت‌های اجتماعی و اعتقادی آنان نیست.
مردم‌باوری حقیقی، در کنار اعتماد به مردم، مستلزم شنیدن مطالبات آنان، اصلاح کاستی‌ها و فراهم کردن زمینه مشارکت مؤثر در اداره کشور است.
از این جهت، حضور اجتماعی مردم و اعتماد به ظرفیت آنان را باید یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت ملی و از محورهای اساسی شیوه رهبری و مدیریت رهبر شهید دانست.
۸. تبیین مکتب امام خمینی؛ پاسداری از آرمان‌ها و جلوگیری از تحریف
یکی دیگر از محورهای مهم در دوران رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تبیین اندیشه‌ها و آرمان‌های امام خمینی و تلاش برای جلوگیری از تحریف شخصیت و مکتب فکری ایشان بود.
رهبر شهید، پیوند فکری و اعتقادی خود با امام خمینی را تنها در قالب اظهار ارادت و یادبودهای مناسبتی دنبال نمی‌کردند؛ بلکه بخش مهمی از رهنمودهای ایشان به تفسیر و تبیین مبانی فکری، سیاسی و فرهنگی امام اختصاص داشت.
در چهاردهم خرداد ۱۳۹۴، در مراسم سالگرد ارتحال امام خمینی، به‌طور ویژه درباره خطر تحریف شخصیت امام سخن گفتند. در آن سخنرانی، تحریف شخصیت یک انسان بزرگ را به معنای مجهول ماندن، نادرست فهمیده شدن یا سطحی تفسیر شدن ارکان اصلی شخصیت او دانستند.[۱۰]
این هشدار، ناظر به یک مسئله مهم در انتقال میراث فکری و تاریخی انقلاب بود. شخصیت‌های اثرگذار، به‌ویژه رهبران جریان‌های بزرگ اجتماعی، ممکن است در گذر زمان با برداشت‌های گزینشی یا تفسیرهای نادرست معرفی شوند. در چنین شرایطی، شناخت دقیق آثار، مواضع و مبانی فکری آنان ضرورتی اساسی دارد.
تأکید بر تبیین مکتب امام در سخنرانی‌های سالگرد ارتحال ایشان، توصیه به ائمه جمعه برای بازخوانی آرمان‌های امام در خطبه‌ها و اشاره مکرر به اندیشه‌های ایشان در دیدار با مسئولان و کارگزاران، از جلوه‌های این اهتمام بود.
از این منظر، تبیین مکتب امام خمینی را باید یکی از محورهای مهم استمرار فکری انقلاب دانست؛ زیرا انتقال درست این میراث به نسل‌های بعد، بدون شناخت اصول و مبانی آن امکان‌پذیر نیست.
۹. انسان‌سازی و تربیت سرمایه‌های انسانی؛ حلقه پیوند همه عرصه‌ها
در میان محورهای مختلفی که در بررسی کارنامه مدیریتی رهبر شهید مورد توجه قرار می‌گیرد، تربیت انسان و پرورش سرمایه‌های انسانی جایگاهی ویژه دارد. این موضوع را می‌توان حلقه پیوند بسیاری از اقدامات فرهنگی، علمی و دفاعی ایشان دانست.
توسعه علمی بدون دانشمند و پژوهشگر توانمند امکان‌پذیر نیست؛ اقتدار دفاعی بدون نیروی متخصص و فداکار شکل نمی‌گیرد؛ فرهنگ دینی نیز بدون انسان‌های آگاه، متعهد و اثرگذار نمی‌تواند در جامعه استمرار پیدا کند.
به همین دلیل، توجه به تربیت نیروهای مؤمن و متخصص، حمایت از جوانان، شناسایی استعدادها و فراهم کردن زمینه رشد آنان، از موضوعات محوری در رهنمودهای رهبر شهید بود.
انسان‌سازی، البته کاری ساده و کوتاه‌مدت نیست. برخلاف تصورهای سطحی، شخصیت انسان با یک توصیه یا آموزش مقطعی ساخته نمی‌شود. تربیت، نیازمند استمرار، مراقبت، خودسازی، مجاهدت و فراهم شدن محیط مناسب است.
این دشواری را می‌توان در یکی از غزل‌های منتسب به امام خمینی نیز مشاهده کرد. ایشان در غزل «آرزوها» با لحنی عارفانه از دشواری رسیدن به مرتبه خودسازی سخن می‌گویند:
«در دلم بود که آدم شوم؛ اما نشدم
بی‌خبر از همه عالم شوم؛ اما نشدم»
و در ادامه:
«بر در پیر خرابات نهم روی نیاز
تا به این طایفه محرم شوم؛ اما نشدم»[۱۱]
این ابیات، بیانگر آن است که خودسازی و رسیدن به مرتبه کمال انسانی، حتی برای شخصیت‌هایی با جایگاه معنوی بلند نیز امری ساده و بی‌زحمت نیست.
از همین رو، تربیت نیروی انسانی را باید فرایندی مستمر و بنیادین دانست که آثار آن در طول زمان و در عرصه‌های مختلف جامعه آشکار می‌شود.
بخشی از سرمایه انسانی کشور که در حوزه‌های علمی، دفاعی، فرهنگی و مدیریتی رشد یافته است، در چارچوب سیاست‌های کلان حمایت از جوانان و تربیت نیرو قابل بررسی است.
جمع‌بندی؛ میراثی که نیازمند تبیین و ارزیابی است
مرور محورهای یادشده نشان می‌دهد که اندیشه و مدیریت رهبر شهید انقلاب، عرصه‌های متعددی را در بر می‌گرفت؛ از گسترش فرهنگ قرآنی و تقویت معنویت عمومی تا پیشرفت علمی، توسعه توان دفاعی، صیانت از هویت فرهنگی، حمایت از مظلومان و محرومان، اعتماد به مردم و تربیت نیروی انسانی.
وجه مشترک بسیاری از این اقدامات، تلاش برای تقویت ظرفیت‌های درونی کشور و کاهش وابستگی در عرصه‌های مختلف بود. علم، فرهنگ، ایمان، توان دفاعی و سرمایه انسانی، در این منظومه، عناصر جدا از یکدیگر نبودند و هرکدام بخشی از بنیان اقتدار و استقلال ملی را تشکیل می‌دادند.
با این حال، بازخوانی علمی این میراث نباید به فهرست‌کردن دستاوردها یا تکرار گزاره‌های کلی محدود شود. شناخت دقیق یک دوره تاریخی، مستلزم بررسی اسناد، آمارها، سیاست‌ها، نتایج اجرایی و حتی فاصله میان اهداف اعلام‌شده و عملکرد دستگاه‌های مسئول است.
از همین رو، تبیین میراث رهبر شهید باید دو وجه مکمل داشته باشد: نخست، معرفی اندیشه‌ها، مواضع و جهت‌گیری‌هایی که در طول دوران رهبری ایشان دنبال شد؛ دوم، بررسی میزان تحقق این جهت‌گیری‌ها، دستاوردهای حاصل و کاستی‌هایی که همچنان نیازمند اصلاح است.
این مسئولیت، به‌ویژه بر عهده مبلغان، پژوهشگران، استادان دانشگاه، معلمان، رسانه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی قرار دارد. نسل جوان باید بداند که در طول این سال‌ها چه اندیشه‌هایی مطرح شد، چه ظرفیت‌هایی در کشور شکل گرفت و چه سرمایه‌هایی برای آینده ایران به وجود آمد.
بسیاری از این موضوعات، ظرفیت پژوهش‌های مستقل و مستند را دارند. تبیین دقیق آن‌ها می‌تواند از یک سو مانع فراموشی بخش مهمی از تجربه مدیریتی کشور شود و از سوی دیگر، زمینه انتقال آگاهانه‌تر این تجربه به نسل‌های آینده را فراهم آورد.
1. بیانات در دیدار قاریان، حافظان و استادان قرآنی، ۱۱ مرداد ۱۳۹۰؛ نقل مطالبه ده میلیون حافظ قرآن در سند طرح ملی حفظ قرآن کریم.
2. بیانات در دیدار نخبگان علمی جوان، ۲۸ مهر ۱۳۹۵؛ گزارش و متن نقل‌قول درباره حمایت از جامعه نخبگان.
3. بیانات در دیدار پژوهشگران و مسئولان شرکت‌های دانش‌بنیان، ۸ مرداد ۱۳۹۱؛ آرشیو متن سخنرانی.
4. بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در هفتمین همایش ملی نخبگان جوان، ۱۷ مهر ۱۳۹۲؛ متن کامل سخنرانی.
5. بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان ارتش جمهوری اسلامی ایران، ۳۰ فروردین ۱۳۹۴؛ متن سخنرانی.
6. بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۲۰ آذر ۱۳۷۵؛ متن کامل سخنرانی.
7. بیانات در دیدار جمعی از نخبگان علمی، ۳ مهر ۱۳۸۱؛ آرشیو بیانات.
8. بیانات در دیدار اعضای مجمع جهانی اهل‌بیت علیهم‌السلام و اتحادیه رادیو و تلویزیون‌های اسلامی، ۲۶ مرداد ۱۳۹۴؛ متن سخنرانی.
9. بیانات در دیدار مردم قم، ۱۹ دی ۱۴۰۲؛ متن سخنرانی درباره قدرت نقش‌آفرینی مردم.
10. بیانات در مراسم بیست‌وششمین سالگرد ارتحال امام خمینی، ۱۴ خرداد ۱۳۹۴؛ متن سخنرانی درباره تحریف شخصیت امام.
11. شعر منتسب به امام خمینی؛ متن غزل.
12. قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۱۲۰.
ثبت ديدگاه