چگونه باید زیست؟

«منّت خدای را عزّوجلّ که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت.»^۱ سعدی در دیباچهٔ گلستان از فروبردن و برآوردن نفس می‌گوید. یکی ممدّ حیات است و دیگری مفرّح ذات. آدمی با هر نفس دو نعمت دارد و شکر هر دو بر او واجب است.

یاد محمد صباحی، امام‌جمعهٔ شهید کازرون، برای من با یاد حوزه‌ای پیوند دارد که او در آن پرورش یافت.^۲ امام خمینی هم از همان حجره‌های طلبگی برخاست و سلسله‌جنبان حرکتی شد که نقشهٔ سیاسی جهان را تغییر داد. به مردمی که قدرت ابرقدرت‌ها را می‌دیدند، آموخت که می‌شود در برابرشان ایستاد. وقتی ملت ایران به دنبال او برخاست، محرومان و مستضعفان در این قیام امیدی برای خود دیدند.

اثر آن حرکت را امروز هم می‌شود در هسته‌های مقاومت منطقه دید. جوانانی که در برابر رژیم غاصب صهیونیستی می‌ایستند، درس امام را از مردم ایران گرفته‌اند. دامنهٔ آن بیداری به دانشگاه‌ها، کلیساها و حتی به نزدیکی کاخ سفید رسیده است. در چشم‌انداز این حرکت، بیداری ملت‌ها زمینهٔ ظهور منجی عالم بشریت را فراهم می‌کند.

اختیار و اندیشه

انبیا آمدند تا به بشر بیاموزند چگونه زندگی کند. «چگونه باید زیست؟» پرسشی است که فرستادن پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی با آن پیوند دارد. حکیمان الهی و غیرالهی نیز هر یک پاسخی به آن داده‌اند. ملت ایران هم با راهی که در پیش گرفته، پاسخی به این پرسش می‌دهد.

زندگی از انتخاب‌های هرروزه‌مان شکل می‌گیرد. از غذا و لباس تا دوست و رشتهٔ تحصیلی و محل زندگی، همه را خودمان انتخاب می‌کنیم. حتی کسی که راه خطا می‌رود، راهی را برگزیده است. قرآن می‌فرماید «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا».^۳ انبیا راه را نشان داده‌اند و گزینش آن را به خود انسان سپرده‌اند.

آدمی به اندازهٔ فهم و اندیشهٔ خود انتخاب می‌کند. در تعبیر مولوی، آدمی همان اندیشهٔ خویش است. گل و خارِ آن اندیشه سرانجام در رفتارش پیدا می‌شود.

ای برادر، تو همان اندیشه‌ای

مابقی تو استخوان و ریشه‌ای

گر گل است اندیشهٔ تو، گلشنی

ور بود خاری، تو هیمهٔ گلخنی^۴

در قصهٔ موسی و فرعون یا ابراهیم و نمرود، مردم هم باید راه خودشان را انتخاب می‌کردند. در روزگار پیامبر و ابوجهل، امیرمؤمنان و معاویه و سیدالشهدا و یزید نیز مردم با همین انتخاب روبه‌رو شدند. امروز هم باید دید راه امام خمینی را می‌گیریم یا راه ترامپ را.

بندگی و عزت

نخستین درس انبیا بندگی خداست. پیامبر در بازار ذی‌المجاز مردم را به «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دعوت می‌کرد و رستگاری را در آن می‌دانست.^۵ آدمی با پذیرش بندگی خدا از بند بت و ثروت و مقام آزاد می‌شود. معنای «بندگی کن تا که سلطانت کنند» در همین آزادی است.^۶

درس دیگر انبیا حفظ عزت است. ملت ایران انقلابش را با «الله‌اکبر» و به امید «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ» آغاز کرد.^۷ در قرآن، عزت از آنِ خدا و پیامبر و مؤمنان است.^۸ امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید خداوند همهٔ کارهای مؤمن را به خودش واگذار کرده، جز اینکه خود را خوار کند.^۹ اختیار آدمی با همین مسئولیت همراه است. او باید عزت خویش را پاس بدارد.

میرزا حبیب خراسانی از درویشانِ صورت و توانگرانِ معنا می‌گوید.^۱۰ حافظ همان بی‌نیازی را در مصراع «بندهٔ عشقم و از هر دو جهان آزادم» به بندگی عشق پیوند می‌زند.^۱۱ آزادی و عزت و کرامت در زندگی به هم می‌رسند. آدمی به پشتوانهٔ آن‌ها می‌تواند در دانش و فن هم پیش برود.

انتخابِ یاران حسین

شب عاشورا امام حسین علیه‌السلام به یارانش گفت از تاریکی شب بهره بگیرند و بروند. عباس بن علی علیه‌السلام پیش از دیگران پاسخ داد که پس از حسین برای چه بمانند. یاران امام با آنکه راه رفتن برایشان باز بود، به اختیار خود ماندند.^۱۲ شهادت در رکاب پسر فاطمه را شرافت می‌دانستند و به عهدشان وفا کردند.

روحیهٔ شهادت‌طلبی یک‌شبه پدید نیامده است. مکتب عاشورا و تربیت در مکتب ولایت فقیه بود که به مردم جرئت داد ماه‌ها در خیابان بمانند و به رزمنده‌ای که احتمال بازگشتش اندک بود، توان پیش‌قدم شدن داد. وقتی در روزهای انقلاب می‌گفتیم «نهضت ما حسینی است» و «حسین، حسین شعار ماست، شهادت افتخار ماست»، از همین تربیت حرف می‌زدیم.

دشمن از حمله و بمباران گفت و مردم ایستادند. این مردم با آیهٔ «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» پرورش یافته‌اند.^۱۳ ادیب نیشابوری این شکیبایی را در تصویر فرهاد به شعر درآورده است.

همچو فرهاد بُوَد کوه‌کنی پیشهٔ ما

کوه ما سینهٔ ما، ناخن ما تیشهٔ ما^۱۴

بهای ایستادگی

ملت ایران راه مقاومت را انتخاب کرده و هزینهٔ آن را هم داده است. در روزهای تهدید و جنگ، مردم در شعاری که میانشان رواج دارد، ایستادگی خود را با آهن آبدیده وصف می‌کنند.^۱۵ بحث بر سر «ایرانِ قوی» است.^۱۶ قدرتی که از آن سخن می‌گوییم، در آمادگی ارتش، سپاه، بسیج و نیروهای انتظامی و امنیتی دیده می‌شود. کار دانشمندان در آزمایشگاه‌ها و موفقیت جوانان در مسابقات علمی بین‌المللی نیز از همان توان خبر می‌دهد.

تسلیم برای کشوری که منابع مادی و معنوی‌اش را به دست دشمن می‌سپارد، از جنگ پرهزینه‌تر است. ماندن در این راه، هم به پشتیبانی مردم از نیروهای حاضر در صحنه وابسته است و هم به کار مدیرانی که باید از دشواری زندگی مردم کم کنند. گرانی و تورم را مردم به‌خوبی می‌شناسند. در کازرون، وقتی به مزار شهدا رفتیم، دوباره به یاد آوردیم که برای حفظ کشور و این ارزش‌ها چه عزیزانی از دست رفته‌اند.

سهم زنان

امام خمینی زنان را از پیش‌قدمان نهضت می‌دانست. به گفتهٔ او، حضور زنان در خیابان به مردان هم جرئت بیشتری می‌داد.^۱۷ در سال‌های جنگ، مادران و همسران از عزیزانشان دل کندند تا آنان به جبهه بروند. شجاعت زنانی که امروز در میدان می‌مانند، ادامهٔ همان حضور است.

بخشی از آنچه در بعضی شهرها به‌صورت بدحجابی و برهنگی دیده می‌شود، متاسفانه جنبهٔ مبارزه با نظام پیدا کرده است. مسئولان تاکنون با سماحت از کنار این موارد گذشته‌اند. رسیدگی به آن هم بر عهدهٔ نیروهای مسئول است.

عهد ولایت

ایستادن پشت سر حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای، ادامهٔ عهدی است که با ولایت بسته‌ایم. شرایط جنگ دیدارهای مردم با ایشان را محدود کرده است. مردم چشم‌به‌راه روزی‌اند که بتوانند ایشان را در اجتماعات خود ببینند و از هدایتشان بیشتر بهره ببرند.

ما در ره عشق نقض پيمان نكنيم

گرجان طلبد دريغ از جان نكنيم

دنيا اگر از يزيد لبريز شود

ما پشت به سالار شهيدان نكنيم

«ما گر ز سر بریده می‌ترسیدیم» از آگاهیِ کسی می‌گوید که پیش از پا گذاشتن در این راه، بهایش را سنجیده است.^۱۹ نسیمی همین خصلت را در شجاعت عاشق می‌بیند.

مشتاق گل از سرزنش خار نترسد

جویان رخ یار ز اغیار نترسد^۲۰

انقلاب ما زبانِ وفاداری را از عاشورا آموخته است. یاد حاج قاسم سلیمانی و کسانی که در راه خدا و برای اسلام جان دادند، با همین عهد همراه است. امید ما به وعدهٔ «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ» است و وفای ما در عمل معلوم می‌شود.^۷

بازگشت به کازرون

در سال‌هایی که مسئولیت شورای سیاست‌گذاری ائمهٔ جمعه را داشتم، محمد صباحی و محمد خرسند را از امامان جمعهٔ باصفا و موفق می‌دانستم. پیش از آنان، عبدالرحیم دانشجو نیز امامت جمعهٔ کازرون را بر عهده داشت.^۲ فریدون عباسی دوانی را در مجلس یازدهم از نزدیک شناختم. در همان هم‌نشینی بود که ادب و دلسوزی‌اش را در کنار دانش و صراحتش دیدم.^۲۲

آیت‌الله اسدالله ایمانی را از پیش از انقلاب در قم می‌شناختم. اخلاصش را بعد از انقلاب هم در کارش می‌دیدم. آیت‌الله محی‌الدین حائری شیرازی نیز سال‌ها در مرکز استان فارس خدمت کرد. از فسا و جهرم و فیروزآباد تا کازرون، فرهنگ دینی ما سال‌ها از فقه و فلسفه و حکمت و عرفان اهل این سرزمین بهره برده است. محمد صباحی از روحانیان همین خطه بود. مردم کازرون او را از پنج سال امامت جمعه‌اش در این شهر می‌شناختند.^۲ خدایش بیامرزد.